Autorka artykułu, Dominika Łarionow – badaczka teatru i autorka tekstów o sztuce – zestawia twórczość dwóch artystów, których dzielą środki wyrazu, ale spotyka ich myślenie o obrazie jako doświadczeniu.

Bohaterami są Bill Viola, jeden z najważniejszych twórców wideo artu, oraz Leszek Mądzik, twórca Sceny Plastycznej KUL, którego język budowany jest ze światła, cienia i materii.

Ich prace wyrastają z różnych tradycji, ale zostają tu postawione obok siebie bez pośpiechu i bez potrzeby rozstrzygania. To zestawienie nie prowadzi do jednej tezy. Raczej odsłania pole, w którym obraz przestaje być tylko formą, a zaczyna działać jako doświadczenie.

To zaproszenie do lektury uważnej. Takiej, która nie szuka natychmiastowych odpowiedzi.

Dominika Łarionow, Bill Viola / Leszek Mądzik, czyli przejście pomiędzy światami.

Dominika Łarionow, Bill Viola / Leszek Mądzik, czyli przejście pomiędzy światami.

……………………………………………………………….

RESTARTMAG

Restartmag to internetowe pismo poświęcone sztuce współczesnej, ze szczególnym uwzględnieniem teatru, performansu i praktyk wizualnych.

Publikuje teksty krytyczne, eseje i rozmowy, w których sztuka traktowana jest nie jako zbiór zjawisk do opisania, lecz jako przestrzeń do namysłu. Autorzy pisma podejmują tematy związane z obrazem, obecnością, doświadczeniem widza i przemianami współczesnej kultury wizualnej.

Restartmag tworzy miejsce dla uważnego czytania i pisania o sztuce – bez uproszczeń, z dbałością o język i kontekst.

……………………………………………………………….

Dominika Łarionow

Dr Dominika Łarionow – polska historyczka sztuki, teatrolożka i badaczka scenografii, adiunkt w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytet Łódzki. Jej prace łączą refleksję nad sztukami wizualnymi i teatrem, koncentrując się na liminalności, przestrzeni scenicznej i estetyce przedmiotu w polskiej dramaturgii XX–XXI wieku.

Stanowisko: adiunkt, Katedra Historii Malarstwa i Rzeźby UŁ
Specjalizacja: historia scenografii i sztuk wizualnych w teatrze polskim
Publikacje: trzy autorskie monografie i liczne artykuły naukowe
Nagrody: m.in. Polskiego Towarzystwa Badań Teatralnych (2020)

Łarionow prowadzi badania nad twórczością takich artystów jak Tadeusz Kantor, Józef Szajna, Leszek Mądzik, Jerzy Grzegorzewski i Stanisław Wyspiański. Jest członkinią Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Polskiego Towarzystwa Badań Teatralnych oraz International Federation for Theater Research, gdzie kierowała grupą Scenography Working Group (2006–2014).

Jest autorką monografii: Przestrzenie obrazów Leszka Mądzika (2008), Wystarczy tylko otworzyć drzwi… Przedmioty w twórczości Tadeusza Kantora (2015) i Limen znaczy próg. Wyspiański, Kantor, Szajna (2024). Współtworzyła nagradzaną trzytomową publikację Zmiana ustawienia. Polska scenografia teatralna i społeczna XX i XXI wieku przygotowaną przez Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego oraz wystawę w Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki (2019–2020).

Łarionow uchodzi za jedną z czołowych badaczek polskiej scenografii. Jej prace analizują teatr jako przestrzeń graniczną – miejsce przenikania rzeczywistości, rytuału i sztuki. Książka Limen znaczy próg. Wyspiański, Kantor, Szajna rozwija kategorię liminalności w kontekście twórczości polskich artystów, łącząc perspektywy antropologiczne i estetyczne, co czyni ją ważnym głosem we współczesnych badaniach teatrologicznych.

……………………………………………………………………………..

Bill Viola

Bill Viola (1951–2024) był amerykańskim artystą wideo, uznawanym za pioniera tego medium w sztuce współczesnej. Przez ponad pięć dekad wykorzystywał obraz ruchomy i dźwięk, aby badać ludzką świadomość, czas, narodziny, śmierć i transcendencję, nadając technice wideo duchowy wymiar porównywalny z malarstwem dawnych mistrzów. 

• Pełne imię i nazwisko: William John Viola Jr.
• Urodzony: 25 stycznia 1951, Nowy Jork
• Zmarł: 12 lipca 2024, Long Beach (choroba Alzheimera)
• Nagrody: MacArthur Fellowship (1989), Praemium Imperiale (2011)
• Współpraca: Kira Perov (żona i współautorka)

Viola ukończył Uniwersytet w Syracuse w 1973 roku, gdzie odkrył potencjał wideo jako narzędzia artystycznego. W latach 70. pracował w muzeum Everson w Syracuse, gdzie zetknął się z pionierami wideoartu, takimi jak Nam June Paik i Peter Campus. Następnie był dyrektorem technicznym studia Art/Tapes/22 we Florencji, gdzie zetknął się z renesansowym malarstwem i zyskał fascynację duchowością Wschodu. 

Więcej informacji o wystawie w Polsce współorganizowanej przez Centrum Sztuki Współczesnej Znaki Czasu i Fundacji Tumult na kanale @MiastoToruń z Kuratorem Markiem Żydowiczem rozmawia Mariusz Orłowski:

Viola określał swoje podejście jako „rzeźbienie w czasie”. Wykorzystywał ekstremalne spowolnienie ruchu i przestrzenne instalacje, by tworzyć doświadczenia medytacyjne. Częstym motywem w jego twórczości była woda – symbol życia, oczyszczenia i granicy między światem materialnym a duchowym. Jego prace, jak The Crossing (1996) czy The Raft(2004), eksplorują cykl narodzin, śmierci i odrodzenia. 

Artysta reprezentował Stany Zjednoczone na Biennale w Wenecji w 1995 roku serią instalacji Buried Secrets, a jego The Greeting (1995) inspirowane obrazem Pontorma Nawiedzenie stało się ikoną wideoartu. Stworzył również czterogodzinną wizualizację do opery Tristan i Izolda Richarda Wagnera w reżyserii Petera Sellarsa (2005). Późniejsze instalacje, Martyrs (Earth, Air, Fire, Water) (2014) i Mary (2016), powstały na zamówienie katedry św. Pawła w Londynie. 

Prace Violi prezentowano w najważniejszych instytucjach świata, w tym w Museum of Modern Art, Guggenheim Bilbao, Grand Palais i Royal Academy w Londynie. Uznawany jest za artystę, który połączył technologię z mistycyzmem i emocjonalną głębią, nadając sztuce wideo status formy o duchowej sile porównywalnej z klasycznym malarstwem. 

……………………………………………………………………………..

Leszek Mądzik

Leszek Mądzik (1945–2025) był polskim reżyserem teatralnym, scenografem, malarzem i fotografem, twórcą oraz wieloletnim liderem Sceny Plastycznej KUL – autorskiego teatru wizualnego działającego przy Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Uznawany za jednego z najwybitniejszych twórców europejskiego teatru formy, stworzył unikatowy styl określany mianem „teatru mroku i światła”.

• Data urodzenia: 5 lutego 1945, Bartoszowiny (Góry Świętokrzyskie)
• Data śmierci: 18 marca 2025, Lublin
• Najważniejsze dzieło: Scena Plastyczna KUL (od 1969)
• Styl: teatr bez słów, narracja wizualna, światło jako środek ekspresji
• Nagrody: m.in. medal Pro Ecclesia et Pontifice (2014), Gloria Artis, Honorowe Obywatelstwo Lublina (2025)

Mądzik związał się z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim w 1966 roku jako student historii sztuki. Początkowo współpracował z Teatrem Akademickim KUL, by w 1969 roku założyć własny teatr – Scenę Plastyczną. Jego wczesne doświadczenia plastyczne oraz fascynacja malarstwem i ikoną prawosławną wpłynęły na niezwykle wizualny charakter jego twórczości. Wspominał, że jego dzieciństwo między kostnicą a cmentarzem ukształtowało jego wyobraźnię artystyczną.

Twórczość Mądzika pozbawiona była słowa i tradycyjnego aktorstwa. W spektaklach, takich jak Ecce Homo (1970), Wilgoć, Wrota, Tchnienie czy Kir, artysta posługiwał się obrazem, ruchem, ciszą i dźwiękiem, malując przestrzeń światłem. Jego teatr zgłębiał tematy sacrum, śmierci, przemijania i nadziei. Krytycy określali jego styl jako „filozoficzny egzystencjalizm sceniczny”.

W ciągu ponad pięciu dekad Mądzik stworzył ponad 20 autorskich spektakli, prezentowanych na kilkudziesięciu międzynarodowych festiwalach. Otrzymał liczne nagrody w Polsce, Japonii, Egipcie i Czechach. Prowadził warsztaty teatralne w Europie i USA, był profesorem sztuk plastycznych, a jego działalność uznawano za kontynuację tradycji eksperymentalnego teatru obok Grotowskiego, Kantora i Szajny.

Leszek Mądzik pozostawił po sobie wyjątkowy dorobek w dziedzinie sztuki wizualnej i teatru. Jego prace – od spektakli po fotografie i plakaty – łączyło dążenie do ciszy i refleksji nad ludzkim losem.

Redakcja bloga:
Magdalena Szymala
Fundacja im. Leszka Mądzika
fundacja@leszekmadzik.pl
m.szymala@ideastudio.pl